नाट्य क्षेत्रमा बालकृष्ण सम

नाट्य क्षेत्रमा बालकृष्ण सम

 राष्ट्रिय डेली

 

बालकृष्ण समलाई आधुनिक नेपाली नाटकका जन्मदाता मानिन्छ। नाट्य साहित्यलाई विशिष्ट उचाइमा पुर्‍याएका उनले नाटक लेखनसँगै त्यसलाई मञ्चन गर्ने पुस्ता पनि हुर्काए। नाट्यकर्मी प्रचण्ड मल्लको निधनसँगै समले हुर्काएको त्यो पुस्ता अन्त्य भएको छ।

८५ वर्षीय मल्लको निमोनियाका कारण २ पुसमा सिभिल अस्पताल काठमाडौंमा निधन भयो। उनी परम्परागत नाटकलाई आधुनिक लेप दिने व्यक्तिका रूपमा स्थापित छन्।

प्राध्यापक तथा नाटककार अभि सुवेदी प्रजातान्त्रिक क्रान्तिपछिको खुला वातावरण र तत्कालीन नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानको स्थापनापछि नाटकको संस्थागत विकास भएको बताउँछन्। “टोल र डबलीमा देखाइने नाटकको ऐतिहासिक परम्परा भए पनि समले हाल हामीले नाटक भनेर चिनेको पश्चिमा शैली भित्र्याएका हुन्,” सुवेदी भन्छन्, “उनले नाटक लेखन, मञ्चन मात्र गरेनन्, नाटकको एउटा पुस्ता नै तयार पारे जसका एक सदस्य मल्ल हुन्।”

बाराको कलैया, बरेवामा जन्मिएका र बाल्यकाल वीरगन्जमा बिताएका मल्ललाई सानैदेखि लेखपढभन्दा नाचगानमा रुचि थियो। स्थानीय त्रिजुद्ध स्कुलको विद्यार्थी हुँदा दश वर्ष जतिको उमेरमा रामलीला नाटक हेरेपछि उनलाई रङ्गमञ्चको नशा चढ्यो। कालान्तरमा समको सङ्गतमा परेपछि उनी आजीवन नाटकमै लागिरहे।

 

मल्लले झण्डै तीन सय नाटकमा काम गरेका छन्। कुनैमा अभिनय गरे, कुनैमा लेखन, कुनैमा निर्देशन त अनि कुनैमा मञ्च सजाउने काम पनि गरे। उनका नेपाली रङ्गमञ्च, ऐतिहासिक नाटक सङ्ग्रह, मातृप्रेम, तिलंगा, पश्चात्ताप लगायत आधा दर्जन कृति प्रकाशित छ।

“उहाँ आफैं नेपाली नाट्य क्षेत्रको इतिहास सरह हुनुहुन्थ्यो,” नाट्य विधामा शोध गरेका शिव रिजाल भन्छन्, “आफू पनि इतिहास लेखनमा संलग्न हुनुका साथै सम र अन्य ऐतिहासिक व्यक्तिसँग काम गरेकाले उहाँ नाट्य इतिहासको धरोधर नै हुनुहुन्थ्यो।

मल्लको पुरानो घर काठमाडौंको गुुच्चाटोलमा थियो। उनका बुबाको सरुवा बाराको परवानीपुरको कृषि फारममा भएपछि परिवारै तराई झरेको थियो। वीरगञ्जमा वेलावेला भारतबाट आउने नाट्य टोलीले हिन्दी र उर्दू भाषामा गर्ने रामलीला मञ्चन गर्थ्यो। त्यसैको रस पसेपछि उनी सबै कुरा छोडेर नाट्य क्षेत्रमै ध्यान केन्द्रित गर्न थाले। तराईबाट परिवार काठमाडौं आएपछि उनी समको सङ्गतमा पुगे।

“अब उनीबाट अर्थोक पार नलाग्ने भयो भन्ने भएपछि दाजु सुरेन्द्रमानले उनलाई समको जिम्मा लगाएका थिए,” प्राध्यापक सुवेदी भन्छन्, “आखिर उनको नाटकप्रतिको लगाव गम्भीर रहेछ र आज सबैका स्तुत्य पात्रका रूपमा हामीबाट बिदा भए।”

मल्लको अर्को विशेषता भनेको नेपालको रङ्गमञ्चलाई आधुनिक प्रारूपमा ढाल्नु हो। उनले २०२४ सालमा रसियामा नाट्य विधा पढेपछि मञ्चको महत्त्व बुझे। “अनि त्यो कुरा आफूपछिका सबैलाई बुझाए,” सुवेदीले भने। उनका अनुसार, ‘नाटक भनेको सेट अर्थात् मञ्चले भन्ने विधा हो’ भन्ने मान्यता मल्लले नै नेपाली नाट्य क्षेत्रमा स्थापित गराएका हुन्। “नेपालका थिएटर बनाउन खटिने उनै हुन्,” सुवेदी भन्छन्, “सेना, प्रहरीका मञ्च र नाचघर लगायतको परिकल्पनाकार उनी नै हुन्।”

उति वेला नाटकका सबै प्राविधिक ज्ञान भएका व्यक्ति मल्ल मात्रै रहेको कलाकार तथा निर्देशक मदनदास श्रेष्ठ बताउँछन्। “नाटकमा प्रयोग हुने पर्दा, प्रकाश, ध्वनि लगायत सबै विधा उहाँले नै नयाँ पुस्तालाई सिकाउनुभएको हो,” उनी भन्छन्, “त्यस्तै धेरै कलाकार जन्माउने श्रेय पनि उहाँलाई जान्छ।”

प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा २०४१ सालदेखि सङ्गत गरेका शम्भुजीत बास्कोटा मल्ललाई कसैप्रति भेदभाव नगर्ने शान्त स्वभावका व्यक्तिका रूपमा स्मरण गर्छन्। “विजय मल्लपछि लामो समय प्रतिष्ठानको नाटक विभाग सम्हाल्ने व्यक्ति उहाँ नै हो,” उनले भने, “उहाँ सबैलाई ‘ए बाबु’, ‘ए राजा’ भन्दै काम सिकाउने, अह्राउने गर्नुहुन्थ्यो। उहाँको नजरमा सबै बराबर, न कोही सानो न कोही ठूलो।”

समले हुर्काएको पुस्ताका नाट्यकर्मी हरिप्रसाद रिमाल रेडियो नेपालमा आबद्ध भएपछि नाटक मञ्चनलाई अविराम निरन्तरता दिने मल्ल एक्ला व्यक्ति बन्न पुगेका थिए। “मल्ल रङ्गमञ्चको पुरानोदेखि आधुनिक युगसम्म अविराम यात्रा गर्ने एक मात्र रङ्गकर्मी थिए,” समीक्षक रमण घिमिरेको टिप्पणी छ, “मल्ल अभिनय मार्फत रङ्गमञ्चमा प्रवेश गरेका थिए। त्यसपछि निर्देशक भएर रङ्गमञ्चको आरोहण गर्दै मञ्च९शिल्पी भए। पछि उनी रङ्गमञ्चको प्रस्तुति र प्रविधि दुवै पक्षमा दखल राख्ने प्रतिभा हुन पुगे। रङ्गमञ्चका समालोचक र इतिहासकार पनि थिए।”

 

२०११ सालमा पहिलो पटक समकै लेखन तथा निर्देशनमा अमरसिंह नाटकबाट मल्लले अभिनय यात्रा थालेका थिए। जीविकाका लागि उनले २०१६ सालमा पुरातत्त्व विभागमा ‘अफिस इन्चार्ज’ का रूपमा केही समय काम गरे पनि पछि समले उनलाई प्रज्ञा प्रतिष्ठानमै ताने। २०२१ देखि २०५९ सालसम्मको ३८ वर्षमा उनले एक सय ५० नाटक निर्देशन गरे। उनी २०६७ सालमा स्थापित नाट्य सङ्गीत प्रतिष्ठानको संस्थापक उपकुलपति थिए।

सिर्जनात्मक व्यक्तित्व

छोरी मुनु मल्ल आफ्ना पितालाई सधैं व्यस्त रहने सिर्जनात्मक व्यक्तित्वका रूपमा लिन्छिन्। “फुर्सदमा प्रायः किताब९पत्रपत्रिका पढिरहनुहुन्थ्यो, बगैंचामा बोटबिरुवा स्याहार्नुहुन्थ्यो,” उनले भनिन्, “आएका पाहुनासँग नाटककै बारेमा गफ गर्नुहुन्थ्यो।”

देशभरिबाट पितालाई मानिसहरू भेट्न आउने गरेको मुनु सम्झन्छिन्। “कोही फलानो नाटक गर्दा उहाँले हामीलाई यस्तो सिकाउनुभएको थियो भन्दै आउँथे, कोही पुराना नाटकबारे सोधखोज गर्थे,” उनी भन्छिन्।

मुनुका अनुसार, मल्ल खानाको शौखीन थिए। माछा खूब मन पराउँथे। “कान्छीआमाले पकाएको माछा भनेर खूब तारीफ गर्नुहुन्थ्यो,” उनी भन्छिन्, “बुबालाई पनि राम्रो पकवान कला आउँथ्यो। मलाई उहाँले नै माछा पकाउन सिकाउनुभएको थियो।”

मल्ललाई नाटकमा समय खर्चन घरबाट पूरै सहयोग थियो। “उहाँको कामै त्यही भएपछि मैले र आमाले केही भन्ने कुरै आएन,” मुनु भन्छिन्, “देशले नै उहाँको योगदानको कदर गरेको छ। हामीले उहाँ जस्तो बाबु पाउनु भाग्यै हो जस्तो लाग्छ।”

adv-single
सम्बन्धित समाचार

वरिष्ठ समाजसेवी दिनबन्धु गोयल सम्मानित

विराटनगर / ज्येष्ठ नागरिक वडा कार्यसमिति विराटनगर–११ ले वरिष्ठ समाजसेवी एवं उद्योगी दीनबन्धु गोयल सम्मानित भएका छन् । समाजसेवामा सक्रिय गोयललाई वडा कार्यसमितिले शुक्रबार एक समारोहका बीच सम्मान गरेको हो । गोयलले ज्येष्ठ नागरिक सामुदायिक...

सेन्ट जोसेफद्वारा नयाँ विद्यार्थीहरुलाइ स्वागत

  विराटनगर । विराटनगरको गुणस्तरिय शिक्षामा अब्बल रहेको शैक्षिक सस्था सेन्ट जोसेफले भर्ना भएका नयाँ विद्यार्थीहरूलाई स्वागत गर्दै अभिमुखीकरण तालिम दिएको छ । विराटनगरस्थित आरोहण गुरुकुलमा आज एक भव्य कार्यक्रम आयोजना गरी नयाँ विद्यार्थीहरुलाइ अविर...

सामाजिक सञ्जालमा लाञ्छना लगाएको भन्दै इनरुवा अस्पतालका डाक्टरहरू आन्दोलित

इटहरी : जिल्ला अस्पताल इनरुवा सुनसरीका डाक्टरहरू आन्दोलित बनेका छन् । सामाजिक सञ्जालमार्फत चिकित्सकको चरित्र हत्या र अस्पतालको बद्नाम गर्न खोजिएको भन्दै सुनसरीका डाक्टरहरू आन्दोलित बनेका हुन् । मेडिकल सुपरिटेन्डेन (मेसु) देवराज घिमिरेसहितका डाक्टरहरूले जिल्ला प्रशासन...

प्राज्ञिक विद्यार्थी परिषद्ले हिमाली जिल्लामा शैक्षिक सामग्री वितरण गर्ने

काठमाडौं । प्राज्ञिक विद्यार्थी परिषद् नेपालले हिमाली जिल्लामा शैक्षिक सामग्री वितरण गर्ने जनाएको छ । शुक्रबार रिपोर्टर्स क्लवमा पत्रकार सम्मेलन मार्फत ११ वटा हिमाली जिल्लाहरूमा कक्षा ११ र १२ का विद्यार्थीहरूलाई शैक्षिक सामग्री वितरण गर्ने...

गीतकार चन्द्रमोहन विश्वासको ‘जनम जनम’ सार्वजनिक

विराटनगर । गीतकार चन्द्रमोहन विश्वासको ‘जनम जनम’ बोलको गीत सार्वजनिक भएको छ । थारु भाषाको उक्त गीतमा राजेन्द्र खाँ र गीता चौधरीको आवाज रहेको छ भने बिरु कुमार ऋषिदेवको संगित रहेको छ । गीतको भिडियोमा...

ग्रेडेड बोर्डिङ स्कूलमा राधाकृष्ण ड्रेस प्रतियोगिता आयोजना

विराटनगर । विराटनगरस्थित ग्रेडेड बोर्डिङ स्कूलमा राधाकृष्ण ड्रेस प्रतियोगिता आयोजना गरिएको छ । कृष्ण जन्मअष्टमीको अवसर पारेर विहिबार राधाकृष्ण ड्रेस प्रतियोगिताको आयोजना गरेको हो । प्रतियोगितामा नर्सरीदेखि एसकेजीसम्मका ४६ जनाको सहभागिता रहेको थियो । उनीहरू...

खोलामा डुबेर दुई जनाको मृत्यु

इटहरी :  उदयपुरको ताप्लि गाउँपालिका १ मा खोलामा डुबेर एक जनाको मृत्यु भएको छ । भाद्र १ गते बेलुका ताप्लि १ मादलेका ३५ वर्षीय नगेन्द्र राई यारी खोलामा जाल हाली माछा मार्न गएकोमा २ गते...

उपप्रमुख कार्कीद्वारा वडा र शिक्षा महाशाखाको अनुगमन

विराटनगर / विराटनगर महानगरपालिकाले मातहतका कार्यालयहरुको अनुगमनलाई तीव्रता दिएको छ । कार्यालयमा कर्मचारी नभेटिने, भेटिए पनि छिटोछरितो रुपमा काम नगर्ने जनगुनासो आएपछि महानगरले अनुगमनलाई तीव्रता दिएको हो । महानगरकी उपप्रमुख शिल्पा निराला कार्कीले बिहीबार वडा...

गणित शिक्षा परिषद्को प्रदेश सम्मेलन इटहरीमा हुने

इटहरी । गणित शिक्षा परिषद् नेपालको प्रदेश नम्बर १ को प्रदेश सम्मेलन यहि भाद्र ३ गते शुक्रबार इटहरीको कस्तुरी कलेजमा हुने भएको छ। गणित शिक्षा परिषद्का केन्द्रीय अध्यक्ष तथा त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पूर्वउपकुलपति डा। हिरा बहादुर...

सुनसरीको दुई छुट्टाछुट्टै स्थानमा दुर्घटना हुँदा इटहरीका एक युवकसहित दुईको मृत्यु

इटहरी : सुनसरीको दुई छुट्टाछुट्टै स्थानमा भएको दुर्घटनामा इटहरीका एक युवकसहित दुईजनाको मृत्यु भएको छ । पूर्व क्षेत्रीय ट्राफिक प्रहरी कार्यालय इटहरीका अनुसार धरान उपमहानगरपालिका ८ विश्वकर्मा मन्दिर नजिक बोलेरो पिकअप गाडीको ठक्करबाट मोटरसाइकलमा सवार इटहरीका...

धरानमा बोल्न र राम्रोसँग हिँड्न नसक्ने बालिकामाथि घरबेटीद्वारा बलात्कार

धरान : धरानमा घरबेटीले बालिका बलात्कार गरेका छन् । फरक क्षमता भएकी बालिकालाई बलात्कार गरेको आरोपमा धरान ८ स्थितबाट ५२ वर्षीय व्यक्तिलाई प्रहरीले पक्राउ गरेको इलाका प्रहरी कार्यालय धरानले  जनाएको छ ।  प्रहरीका अनुसार करिब...

न्यायिक समितिका कार्यसम्पादनबारे अनुभव आदानप्रदान

विराटनगर / ताप्लेजुङ दुईवटा स्थानीय पालिकाका न्यायिक समिति संयोजकले विराटनगर महानगरपालिकाको न्यायिक समितिको अवलोकन गरेका छन् । बुधबार ताप्लेजुङको फुङलिङ नगरपालिकाकी उपप्रमुख भीमादेवी ओझा र आठराई–त्रिवेणी गाउँपालिकाकी उपाध्यक्ष शान्ता आङबोहाङले महानगरको न्यायिक समितिको अवलोकन गरेका...